Zapomniany herb

Zdzisław Zaranek

>> Strona główna

 

 

 
>> Lilium
>> Herb i barwy Nysy
>> O herbie miasta - Św. Jan Chrzciciel
>> Lilie i Św. Jan Chrzciciel
>> Zapomniany herb
>> Nyska perła
>> Śląski Rzym
>> Trzy lilie
>> Nysa nieznana
>> Pokrewne łącza
>> Kontakt

 

Czy miasto mogło nadać sobie herb? Odpowiedz jest jednoznaczna. Nie, nie mogło. Herb nadawał król, książę, władca ziemi, na której miasto to lokowano. W herbie umieszczano fragment godła nadającego, by podkreślić wyjątkową łączność miasta z władcą, bądź tworzono nowe godło, kładąc je w polu tarczy. Powstawał nowy herb. Niejednokrotnie miasta otrzymywały herb swego właściciela będący znakiem własności. Z czasem godło takie stawało się herbem miasta otrzymując dyplom herbowy. Herby te ulegały zmianom tylko w szczególnych okolicznościach, na przykład, przez uzupełnienie. Dokonano tego np. w herbie Gdańska lub w herbie będącym dziś herbem Opolszczyzny poprzez dodanie korony do istniejącego herbu. herb Korczak

Miasta obdarzone herbem utrzymywały go mimo zmian własności. Przykładem niech będzie Szczebrzeszyn - mający w swym herbie, herb Iwana z Goraja – herbu Korczak. Mimo zmian własnościowych miasta herb ten pozostawał przez stulecia. Zmiany w tym przypadku nastąpiły po dokonanym zaborze, gdzie z rozkazu cara herb Korczak został usunięty, wprowadzono nowy, obcy miastu herb.

Herb Korczak

carski herb SzczebrzeszynaZjawiska ingerencji w istniejące godła heraldyczne, miały miejsce najczęściej w efekcie działań zaborczych terytorium i zmian przynależności państwowej z tego zaboru wynikających. Zmian wynikłych z wkraczania nowych ideologii jak np. miało to miejsce po roku 1945 w przypadku wielu miast, Przykładowo w przypadku Olsztyna, patronowi miasta św. Jakubowi stanowiącemu godło heraldyczne odebrano aureolę i muszlę, a zamiast półkrzyża Zakonu Szpitalnego dano piłę tarczową.

 
Herb Szczebrzeszyna

Istotą herbu jest jego niezmienność, co nie znaczy, że zmian takich nie czyniono. Przykładem niech będzie wspomniany herb, Korczak. Pierwotnie w polu tarczy widniał srebrny pies, jako godło. Za zasługi dla korony poczynione, łaską królewską godło to do klejnotu przenieść polecono, a w polu tarczy trzy bierzwiona kłaść nakazano jako symbol trzech rzek. Inną cechą herbu jest jego niepowtarzalność. Pozostają przypisane rodowi, ziemi, miastu. W heraldyce znane są odmiany herbowe. odmiany heraldyczne herbu śląskiego

Niech ich przykładem będą herby Piastów śląskich- brzesko- wrocławskich, oleśnicko-żagańskich, ziębickich czy legnickich. Zasadą jednak było by wprowadzone zmiany nie zmieniały zasadniczych cech herbu.

W przypadku książąt oleśnickich i wrocławskich jest to brak krzyża na piersi orła, w herbie książąt wrocławskich.

W heraldyce Zachodu do celów tworzenia odmian herbu wykorzystywano między innymi bordiurę. Ta w heraldyce polskiej traktowana jest jako ozdoba. Jak wynika, więc z przedstawionych zasad heraldycznych, herby miast podlegały zmianom tylko w nielicznych, szczególnych przypadkach. Jak zatem w ich świetle wygląda herb Nysy?

Stan obecnej wiedzy wynikający z niedostatecznych badań nie pozwala na jednoznaczne jego określenie. Brak dokumentu lokacyjnego utrudnia określenie czasu powstania miasta. Jest wysoce prawdopodobnym, że dokumentu takiego nigdy nie wystawiono. Wzmianka uczyniona ręką praskiego kronikarza Kosmasa uwiadamia nas o ugodzie uczynionej i pokoju zawartym między strony zwaśnione, co takoż po stronie Czech jako i Polskiej w wojennym zapędzie mieć miejsce miało, a działo się to w roku 1115 nad Nysą. Trudno jednak dociec, co Kosmas miał na myśli – rzekę, czy też gród – warownię, czy może miasto?.

W latach 1198-1201 na tronie biskupim zasiada książę krwi (syn Zwinisławy i Bolesława I Wysokiego) – Jarosław. Dokonuje on konsekracji kościoła św. Jakuba. Świadczyć to może o istnieniu licznej społeczności odgrywającej istotną rolę w Dzielnicy Śląskiej. W dokumencie z roku 1223 Walter wzmiankowany,  jako wójt Nysy. Sprawuje on rządy oparte na prawie flamandzkim. Prawo to, w czasie późniejszym zmodyfikowane, zwane prawem nyskim i jako takie służy innym miastom. Ważne to miasto określane jest jako jedno z trzech najważniejszych miast Śląska.

Jeśli mowa o Śląsku, rozumieć tu należy dzielnicę powstałą w wyniku zawartego układu w roku 1202, między Mieszkiem Plątonogim a Henrykiem I Brodatym. Zawarty układ ograniczał nazwę Śląsk tylko do części Henryka I. Część Mieszka Plątonogiego przyjęła nazwę dzielnicy Opolsko-Raciborskiej.

Herb Śląska      Herb Opolsko Raciborski

Granica rozdzielająca obie dzielnice ustalona została przebiegiem Przesieki Śląskiej. Nysa, zatem pozostała w ziemi Śląskiej pod panowaniem Henryka I Brodatego, księcia dającego początek Henrykowskiej dynastii Piastów Śląskich. Czy zatem tak ważne miasto mogło poszczycić się własnym herbem?

Pierwsza znana pieczęć mogąca wskazywać na herb miasta to pieczęć pochodząca z roku 1260. Jest to najstarsza z zachowanych pieczęci, zaliczana do pieczęci miejskich na Śląsku. Przedstawia ona front budowli o trzech wieżach wykonanych z kamiennych ciosów. W górnej części wież widoczne są otwory okienne. Istotnym szczegółem, na który warto zwrócić uwagę jest pastorał widoczny w świetle bramy, oraz występowanie trzech wież. W jej otoku widnieje napis ”SIGILLUM BURGENSIUM D NIZA”, co można rozumieć jako, sigillum - pieczęć, burgensium-kasztel, miasto, ale też starostwo lub starostę. Niza jest nazwą miasta, z którym pieczęć ta jest związana. Pastorał umieszczony w świetle bramy wskazuje na związki przedstawienia napieczętnego z biskupem. Jest wysoce prawdopodobne, że budowlą tą może być pałac biskupi. Pierwsze zachowane wzmianki o istnieniu w Nysie takiej budowli pochodzą z tego samego okresu, co przedstawiona pieczęć. Jest to być może przedstawienie swoistego aktu własności w stosunku do części miasta, jako że pieczęć ta nie nosi cech heraldycznych. Odwołuje się jednak jednoznacznie do pojęć hierarchów kościoła, biskupa, biskupstwa.

Warto w tym miejscu wskazać na pieczęcie pochodzące ze zbliżonego okresu, co prezentowana pieczęcie związane z pieczęć z roku 1260Nysą i Oleśnicą. Na zawarte w ich przedstawieniu symbole. Pieczęć nyska mającą w swym przedstawieniu św. Jana Chrzciciela z dwiema gwiazdami po bokach postaci oraz prezentowana pieczęć związana z Oleśnicą. Przedstawienia te, mimo odrębnej treści nawiązują w symbolice do heraldyki włodarzy tych ziem, do książąt piastowskich.

Pieczęć z roku1260

pieczęc miejska

W prezentowanym przypadku pieczęci nyskiej symbolika taka nie występuje.

W przypadku omawianego przedstawienia mamy do czynienia z godłem o surowym, wręcz ascetycznym jego wyrazie. Jest to forma bardzo wczesnego godła miejskiego, gdyż nie zachodziła jeszcze potrzeba stosowania bogatszych zabiegów stanowiących jego wyróżnienie.

Pieczęć miejska około roku 1310 związana z Oleśnicą

Z upływem czasu i tu następują zmiany związane z rozwojem ziem i lokowaniem nowych miast. Powstają nowe herby. Herby miast są równie bogate w symbolikę, jak herby rodów rycerskich. Herby te nie odzwierciedlają jednak rzeczywistego wyglądu miasta. Mają jedynie dawać świadectwo ważności miasta, dodawać splendoru, informować o obronności i bezpieczeństwie jego mieszkańców. Są wyrazem zasobności miasta oraz szczególnej pieczy, jaką miasto to otacza władca. Dla zróżnicowania i uzyskania cech indywidualnych w rysunek budowli wprowadzano dodatkowe elementy wyróżniające je jednocześnie spośród herbów innych miast. Umieszczano w świetle bramy postać rycerza, czasem bramy bywały zaopatrzone w kraty. Często w herbie miasta, jako godło, umieszczano postać patrona miasta.

Oznaczenie barwy w przedstawieniu czarno- białym, napieczętnym, czy też w formie rysunku, na kamieniu, było jeszcze nieznane. Jednolity sposób oznaczania barw przez odpowiednie kreskowanie części składowych herbu, nazywamy szrafirunkiem lub szrafowaniem. Pojawia się on w XVII wieku. Przypisuje się go heraldykowi rzymskiemu o imieniu Petro Sancta. Wspomniana pieczęć, pochodząca z XIII wieku, nie daje zatem możliwości określenia barwy godła oraz tynktury, w której godło to położono. Ale z dużą dozą prawdopodobieństwa możemy przyjąć, że godło, pretendujące do roli herbu Nysy, będzie miało barwy czerwieni w odniesieniu do budowli i niejako naturalną barwę błękitu dla dna tarczy. Jednak datowanie pieczęci na rok 1260 uniemożliwia jednoznaczne określenie jego barw. Jest to jedynie przypuszczenie. Jednocześnie nie wydaje się być zasadnym, by uznać to przedstawienie za postać herbu rycerskiego. Przedstawienie w tym okresie budowli jako herbu osobistego jest rzadkością. W omawianym okresie herby rycerskie wykorzystują w przeważającej części inne motywy.

Forma budowli i napis otokowy mogą wskazywać, że godło to związane jest z Nysą. Jest jednak wysoce prawdopodobne, że prezentowana pieczęć dotyczyła tylko części tego miasta. Przedstawienie pieczęci nyskiej z roku 1260 nie nosi jednak cech heraldycznych. W świetle powyższego trudno je uznać za przedstawienie herbu miasta Nysa.

W roku 1290 pojawia się kolejna pieczęć mogąca uchodzić za herb miasta. Jest oszczędna w formie i skromna szczegółem. Brak w jej przedstawieniu symboliki typowej dla tego okresu wzbogacającej i uzupełniającej jej formę. W przedstawieniu napieczętnym widnieje wieża bramna, pojedynczy trzon wieży, zwieńczony blankami. Światło bramy wolne, brak w nim symboliki typowej, i często spotykanej w owym okresie. Napis w otoku pieczęci taki sam jak pieczęć z roku 1290w pieczęci z roku 1260 –,, SIGILLUM. BURGENSIUM.DE NIZA”

Rodzi się pytanie, dlaczego pojawia się kolejna pieczęć, tak jak poprzednia pieczęć z roku 1260, mogąca uchodzić za herb miasta? Cechą wspólną dla obu przedstawień jest nazwa miasta NIZA, oraz napis w otoku przedstawienia napieczętnego.

Pieczęć z roku 1290

Wieża jest często spotykanym przedstawieniem jako godło w heraldyce miejskiej. Samotną wieżę ma np. kasztelańskie miasto Otmuchów. W owym czasie ulubione miasto biskupów wrocławskich. Co zatem się stało, że pojawiły się dwie pieczęcie w stosunkowo krótkim przedziale czasu? Dwa różniące się od siebie przedstawienia, ze wspólnym sobie w treści napisem w otoku pieczęci? Co prawda nie mają one cech heraldycznych, niemniej sugerują jego odzwierciedlenie i pretendują do roli herbu miasta.

W roku 1260 biskup wrocławski był w posiadaniu Nysy i Ziemi Nyskiej. Ziemi, którą Biskupstwo Wrocławskie otrzymało w darowiźnie od księcia Piastowskiego Jarosława będącego jednocześnie Biskupem Wrocławskim. Między rokiem 1198-1201 ziemia ta była Jarosławowi oddana w dożywocie przez ojca księcia Bolesława Wysokiego. Po śmierci Jarosława Ziemia Nyska miała powrócić do dziedziny Piastów. Jednak po przedwczesnej i niespodziewanej śmierci biskupa Jarosława oraz nagłeś śmierci jego ojca Bolesława, zrodził się konflikt. Konflikt interpretacyjny kompetencji władztwa, między władzą świecką, księciem a biskupem. Przybierający z biegiem czasu na sile, który ma swe zakończenie w testamencie Henryka IV Probusa.(1290). Czy zatem w klimacie konfliktu biskup mógł nadać miastu herb? Przypomnieć należy pytanie: Kto miał prawo nadania herbu? Biskup prawa takiego nie miał. Nadanie herbu miastu przez biskupa mogło jedynie zaognić napięte stosunki. Herb, bowiem był w tym czasie traktowany również jako znak własności Można, zatem przyjąć, iż omawiane przedstawienia napieczętne prezentują jedynie godła własnościowe. Celem ich jest legalizowanie dokumentów miejskich czy też dokumentów administracji biskupiej. Jednocześnie można przyjąć za wysoce prawdopodobne, że istniały dwa miasta. Jedno - starsze, będące we władaniu księcia wrocławskiego i drugie - nowsze budowane z inicjatywy biskupów. Tezę tę zdaje się potwierdzać istnienie tych dwu godeł napieczętnych oraz rodzaj zabudowy. Jednej, typowej dla średniowiecznych miast. Zabudowy, dzielonej symetrycznym przebiegiem ulic. I części o zgoła odmiennym ich wytyczeniu, uwidocznionej na miedziorycie ,,Nissa Silesiorum Sedes Episco” Georgia Hayera z 1596 r. Granicę podziału wyznacza rzeka Biała. Tak więc biskup w swej części nowego miasta mógł ustanowić znak własności. Lokację nowego miasta określa się na lata 1207-1232. Jest to okres sprawowania władzy w Biskupstwie Wrocławskim przez biskupa Wawrzyńca. Lata 1232-1268 to czas sprawowania tej funkcji przez biskupa Tomasza I. Z tego okresu pochodzi pierwsza z prezentowanych pieczęci. To czas narastania konfliktu między biskupem a księciem. Jest wysoce prawdopodobnym, że pieczęć prezentowana jako druga zaczyna reprezentować nowe miasto w okresie panowania Tomasza II Zaręby (1270-1292).Jest to okres szczytowy konfliktu. W okresie tym funkcjonowały zapewne dwie odrębne administracje miejskie. Jedna starego miasta podległa księciu oraz miasta nowego podległa biskupowi. Miasto stare, zależne od księcia i miasto nowe własność biskupa. Tezę tę zdają się potwierdzać różne nazwy miasta występujące na pieczęciach z tego okresu. Czy zatem istniał herb części książęcej? Czy istniał herb miasta, miasta jako całości? Kiedy mógł powstać?

Nie bez znaczenia wydaje się postawienie pytania o ilość wież będących tematem przedstawienia napieczętnego. Trzy wieże z roku 1260 i jedna z roku 1290. Droga rozwojowa winna wskazywać raczej na odwrotną kolejność w liczbie ich występowania jako godła. Jest, więc wysoce prawdopodobne, że istniał w tym czasie herb miasta, a pieczęć z roku 1260 jest na nim wzorowana. Kto zatem mógłby być jego twórcą? Czy herb z budowlą o trzech wieżach mógł ustanowić Bolesław Wysoki? Czy istniał ku temu klimat?

Występowało poważne zagrożenie wynikłe z aspiracji innych książąt do posiadania własnego terytorium i chęci jego przejęcia. Przekazanie ziemi w dożywocie synowi Jarosławowi, będącemu jednocześnie biskupem wrocławskim, dawało pewną elastyczność w działaniu i pewność powrotu ziemi do Dzielnicy Wrocławskiej. Zagrożenie to musiało być bardzo realne, skoro Bolesław usilnie zabiegał o biskupstwo dla Jarosława oraz o bullę protekcyjną u Papieża Innocentego III, którą też otrzymał w roku 1198. Nadanie miastu w tych warunkach herbu, jeśli było nawet w zamyśle księcia, byłoby zamierzeniem nieniosącym wyraźnych korzyści, a mogących rodzić niepotrzebny konflikt. Nadanie herbu miastu, będącego we władaniu biskupa wrocławskiego mogłoby być poczytane za ingerencję w sprawy biskupstwa. Tak, więc jest to raczej okres niesprzyjający tego typu zamierzeniom. Jest, zatem mało prawdopodobnym, by omawiana pieczęć pochodziła od tego władcy. Sam Jarosław zapewne też miał inne plany dotyczące przyszłości Ziemi Nyskiej. Przekazanie jej kościołowi mogło świadczyć o zamyśle stworzenia niezależnego terytorium, będącego jednolitą strukturą terytorialną mogącą dać podstawy do stworzenia przyszłego księstwa. Herb, w tym świetle, wydaje się być zbyt mało istotną sprawą, by rodzić konflikt mogący przekreślić dalekosiężne plany, być może obu zainteresowanych, Księcia Bolesława Wysokiego i Biskupa Wrocławskiego Jarosława, związane z powstaniem nienaruszalnego jednolitego terytorium.

Najbardziej prawdopodobnym wydaje się być fakt następujący: Księciem, który  nadał herb miastu Nysie, mógł być Henryk III Biały, panujący w Księstwie Wrocławskim w latach 1248-1266. Okres jego panowania to okres intensywnego rozwoju gospodarczego, to czas nadawania wielu miastom praw miejskich. Jednocześnie ów książę stanowczo egzekwował swe zwierzchnictwo i prawa. Jest zatem wysoce prawdopodobne, że miasto otrzymało herb w okresie jego rządów. Jest też prawdopodobnym, by godłem herbu było przedstawienie budowli z trzema wieżami. Nadanie miastu Nysie herbu miało podkreślić jego prawa tak w Ziemi , jak i mieście. Konsekwencją i formą wyrażenia sprzeciwu biskupa wobec ingerencji księcia w sprawy Ziemi Nyskiej mogło być wprowadzenie do godła napieczętnego dla miasta pastorału, widniejącego w świetle bramy. Jak również  wprowadzenie do przedstawień napieczętnych postaci patrona św. Jana Chrzciciela. Fakt ten może tłumaczyć brak występowania herbu miasta w pieczęciach przez nie stosowanych. Śmierć i testament Henryka IV Probusa, zrzekającego się terytorium i  przekazującego pełnię władzy Biskupom Wrocławskim, zmienia zasadniczo sytuację. Decyzja ta na wiele stuleci zabezpiecza ziemie biskupów wrocławskich przed nieuchronnymi podziałami. Ustanawia stałość i niepodzielność terytorialną.

Kres stałości terytorialnej kładzie dopiero Fryderyk II w roku 1741. Sekularyzacja majątku, mająca miejsce w roku 1810, a także reforma administracyjna w państwie pruskim zacierają wszelki ślad dawnego Biskupiego Kraju – Księstwa Nyskiego. Niemniej testament Probusa kładzie podwaliny pod powstanie nowego księstwa. By wola księcia mogła się spełnić, upłynąć musi jeszcze dziesięć lat. Tak więc dopiero Henryk I z Wierzbna jest pierwszym biskupem diecezji wrocławskiej, reprezentującym w podległej sobie Ziemi Nyskiej prawo duchowe i świeckie. Jest pierwszym księciem biskupem, równym innym książętom świeckim. Nysa uzyskuje nowego władcę. Czy zatem książę biskup korzysta z przysługujących mu uprawnień i nadaje np. herby?

W roku 1254 lokowano miasto Paczków, a w roku 1303 książę biskup Henryk I z Wierzbna nadaje miastu pierwszy w jego historii herb o bogatym przekazie ideowym. Pole tarczy dzielone w słup. Wpolu pierwszym połu orła piastów wrocławskich dzielonym w słup. Wpolu drugim sześć lilii w czerwonym polu tarczy.

W Nysie do rangi herbu miasta pretendują trzy godła: przedstawienie budowli z trzema wieżami, wieża z blankami oraz postać św. Jana Chrzciciela. Czy zatem istnieje heraldyczne przedstawienie pretendujących godeł, które posiadają cechy mogące świadczyć o jego randze jako herbie miasta?

W kolegiacie św. Jakuba w Nysie mamy do czynienia z przedstawieniem heraldycznym. Jest to przedstawienie herbu Księcia Biskupa Kaspra z Łagowa (1562-1574). Po prawej jego stronie widnieje heraldyczna tarcza z sześcioma srebrnymi liliami w rozstrój pięciu cięć w czerwonym polu. Po stronie lewej znajduje się herb z godłem, przedstawiającym budowlę o trzech wieżach, posiadających po dwa ostro sklepione otwory okienne z otwartymi skrzydłami okiennic oraz ostro sklepione wolne światło bramy. Skrzydła bramne są szeroko otwarte. Światło okien i światło bramy w barwie złota. Skrzydła okiennic i bramy o tej samej barwie. Budowla z trzema wieżami ma barwę czerwieni i położona jest w błękitnym polu dna tarczy.

herb kięcia biskupa Kaspra z Łagowa

Herb księcia biskupa Kaspra z Łagowa w kruchcie południowej kolegiaty

Obie tarcze pochylają się w pokłonie heraldycznym herbowi Księcia Biskupa, zajmującego centralne położenie przedstawienia. Trójdzielna tarcza herbowa Księcia Biskupa ukazana jest w typie polskim. Przedstawienie nosi cechy przedstawienia barokowego. Tarcze herbowe prawa i lewa, mimo stylizowanej oprawy, mają kształt tarcz trójkątnych zwanych z heraldyce tarczami starofrancuskimi lub popularnie gotyckimi albo trójkątnymi.

Jest wysoce prawdopodobnym, że gotyckie tarcze mogły być pierwotnie osadzone w innym miejscu. Ich ewentualne osadzenie, prezentowane w kruchcie południowej kolegiaty, mogło nastąpić w trakcie odbudowy w latach 1430-1553. Inną datą, mogącą określić czas ich zabudowy, jest okres remontu i zmiany wystroju obiektu sakralnego na neogotycki, który miał miejsce w latach 1889-1895. Kształt tarcz bocznych i ich porównanie z tarczą biskupiego herbu, wskazuje na inny okres ich powstania. Są to tarcze starsze (w heraldyce forma ta znana jest między rokiem 1240 a rokiem 1350).

Zastosowanie ozdobnego obramowania gotyckich tarcz mogło mieć na celu zakrycie niedokładności powstałych przy osadzaniu kamiennych herbów, zharmonizowanie obrazu całości przedstawienia heraldycznego oraz nadanie kompozycji jednolitego charakteru stylistycznego i plastycznego. Natomiast niezgodności heraldyczne widoczne w barwach orła biskupiego herbu wskazują na jego renowację w okresie remontu kolegiaty w drugiej połowie XIX wieku. Sam herb biskupi mógł zatem być przeniesiony w obecne miejsce w tym właśnie okresie. Niemniej mamy tu do czynienia z pełnym przedstawieniem heraldycznym, zapisem jednoznacznie określającym stan heraldyki miasta. I jednocześnie z formą, potwierdzającą istnienie heraldycznej formy herbu.

Herb ten prezentowany jest na tarczy zajmującej lewą stronę przedstawienia. Jest potwierdzeniem istnienia heraldycznej formy godła miasta Nysy, znanego z pieczęci, widniejącej przy dokumencie z roku 1260. Jednocześnie uznać należy, że herb, umieszczony po stronie uprzywilejowanej, jest herbem dostojniejszym, o znaczniejszej randze i tym samym nie może być rozpatrywany jako herb miasta Nysy. Przedstawienie tego herbu świadczy o jego wyjątkowym znaczeniu, o jego szczególnych związkach z miastem i Ziemią Nyską z biskupami wrocławskimi. Nie pretendując w tych rozważaniach do roli herbu miasta musi on być w nich pominięty.

                                                                     A.D. 2003 IN NISSA

Bibliografia:

1. Z.Garbaczewski: Szlakiem zamków piastowskich w Sudetach, Wydawnictwo PTTK ,,KRAJ’’ Warszawa – Kraków 1988

2. Praca zbiorowa: Ziemia Nyska- wielokulturowa historia regionu, Instytut Śląski Opole 2002

J. Łojko: Średniowieczne herby polskie, Poznań 1985

Powrót do menu