Trzy lilie

Zdzisław Zaranek

>> Strona główna

 

 

 
>> Lilium
>> Herb i barwy Nysy
>> O herbie miasta - Św. Jan Chrzciciel
>> Lilie i Św. Jan Chrzciciel
>> Zapomniany herb
>> Nyska perła
>> Śląski Rzym
>> Trzy lilie
>> Nysa nieznana
>> Pokrewne łącza
>> Kontakt

Rozważając o heraldyce Nysy nie sposób pominąć w nich kolejnego pretendenta do roli herbu miasta. Godła przedstawiającego trzy lilie w czerwonym polu tarczy. Przyznać należy, że ponad wszelką wątpliwość godło takie jest związane z tym miastem. Widnieje ono, bowiem na miedziorycie Georga Hauera, przedstawiającym plan miasta "NISSA SILESJORUM SEDES EPISCO" z roku 1596. Widzimy go na portalu kamienicy dziś wmurowanym w wieżę Wrocławską. Jest obecne jako godło cechu nyskich piekarzy. Niemniej trudno, w dobie obecnej w świetle, dostępnego materiału jednoznacznie określić jego rolę. Zadania nie ułatwia różnorodność interpretacyjna oraz ocena jego roli w wielowiekowej historii miasta. Jak zatem obecność takiego godła jest obecnie interpretowana?

Pojawiają się głosy mówiące, że mamy do czynienia z herbem osobowym. Herbem jednego ze znaczniejszych rodów. Jego wizerunek, widniejący na miedziorycie po lewej stronie, może sugerować, że jest to herb jednego z kanclerzy Biskupiego Kraju. Dla innych trzyliliowe godło jest herbem Friedrichstadt, dzielnicy Nissy powstałej po roku 1741. Odmienne głosy stoją na stanowisku, że herb z trzema liliami w czerwonym polu tarczy jest przedstawieniem herbu miejskiego miasta Nissa.

Czy mamy zatem do czynienia z herbem osobowym, czy też jest to herb miasta? Spróbujmy na to pytanie odpowiedzieć z punktu widzenia zasad heraldycznych.

Godło piekarzy nie wchodzi w zakres rozważań, jako że nie stanowi o herbie. Nikt spoza rycerstwa nie miał prawa do herbu stąd i wielkiej zacności cech prawa takiego mieć nie mógł. Heraldyka wyróżnia jednak takie pojęcia jak "herbik" z prawem jego używania przez zacnych mieszczan oraz "gmerek" dla ludzi wolnych. Cechy posiadały godła.

Godłem piastowskich właścicieli jest orzeł czarny w złotym polu. Godłem biskupów natomiast - sześć srebrnych lilii w czerwonym polu tarczy. Miasto mogło otrzymać inny herb tak od książąt piastowskich, jak i od książąt biskupów. Jednak w obu przypadkach nie mógł to być herb z trzema liliami. Nadanie miastu takiego herbu nie mogło leżeć w interesie nadającego godło księcia - Piasta. Było w zwyczaju nadawanie herbom miast godła świadczącego o jego obronności. Najczęściej były to blanki i wieże lub wprowadzenie w pole tarczy heraldycznej części godła władcy – właściciela. Blanki i wieże świadczyły o tym, że jest to herb miasta. Równocześnie godła takie upraszczały rozpoznanie herbu. Dopiero wiele lat później wieża weszła do kanonu heraldyki jako znak osobisty. Nazywana była też Rochem.

Jest wątpliwym, by Książę - Biskup, nadając miastu herb trzyliliowy, zdecydował się na rezygnację z przesłania, jakie niesie jego herb. Jest jednak możliwym, by to właśnie Książę -Biskupnadał miastu herb osobisty, jako znak własności. Do wyróżnienia pozostaje ziemia, obszar niezależny, na której miasto to się znajduje. Ranga ziemi stoi ponad rangą miasta i tam należy upatrywać sześcioliliowego godła. Jednakże należy zwrócić uwagę na pieczęcie. Te w swych polach winny zawierać herb miasta, jako że tak było w zwyczaju. Trudno jednak doszukać się,  w pieczęciach z miastem związanych, trzech lilii jako heraldycznej jego formy. Jest natomiast w całej historii miasta jeden motyw przewodni, pojawiający się w ich przedstawieniu. Tym motywem jest postać św. Jana Chrzciciela. Bowiem ziemie te nazywano ziemiami św. Jana.

Herb jest nie tylko znakiem osobistym, przypisanym osobie bądź rodowi. To również znak własnościowy. Znak własnościowy, herb miejski odróżnia od herbu osobowego brak atrybutów tworzących herb pełny lub wielki. Innymi słowy herb miejski czy znak własnościowy nie posiada korony, hełmu labrów, klejnotu i proklamy. Może natomiast posiadać dewizę. Problem oceny polega jednak na tym, że herb osobowy przedstawiany jest w takiej samej formie. Heraldyka nazywa takie przedstawienie herbem małym. Wyrwany z kontekstu przedstawienia, nie daje jednoznacznej odpowiedzi czy dotyczy osoby, czy też jest to znak własnościowy. Zwykło się traktować takie przedstawienie jako dotyczące osoby lub rodu. Uznaje się też, że herb dotyczy osoby ewentualnego właściciela. Co za tym idzie istotną rolę odgrywa kontekst, w jakim herb ten jest przedstawiony. Problem z oceną pogłębia fakt udostojnienia herbu miejskiego poprzez dodanie przez władcę takich elementów herbu jak: hełm labry, ordery, czasem korona i klejnot. Ma to miejsce szczególnie w miastach Śląska. W heraldyce polskiej zwyczaj ten nie był powszechny aczkolwiek był znany. Widzimy to w herbach niektórych miast. Za przykład udostojnienia herbu miejskiego na Śląsku niech posłuży herb Tarnowskich Gór,, gdzie nad tarczą hełm turniejowy, a w klejnocie żółte skrzydło orle, w środku, którego kilof i młot górniczy”. (Z dokumentu o nadaniu Tarnowskim Górom herbu z dnia 25 lipca 1562 roku. Przywilej księcia karniowskiego, margrabiego Jerzego Fryderyka wydany w Ansbach.) Podobnego  wyróżnienia dostąpił herb Miasteczka Śląskiego od tegoż Fryderyka, w roku 1561. W roku 1453 udostojniony został herb Legnicy. Nadania dokonał król czeski Władysław I Habsburg. Głogów otrzymał hełm z labrami w roku 1490 z rąk króla Węgierskiego i de jure czeskiego Macieja Korwina. Zaszczytu udostojnienia herbu dostąpiły takie miasta śląskie jak : Lwówek Śląski w roku 1501 - od króla czeskiego Władysława II Jagiellończyka. Wrocław otrzymał od króla czeskiego, Ferdynanda I Habsburga w roku 1530 hełm prętowy z koroną i labrami, a także popiersie św. Jana Ewangelisty jako klejnot. Zaś herb Prudnika udostojniony został w 1607 roku przez Rudolfa II. Udostojnienia herbów dostąpiło wiele miast śląskich.

Jak zatem z powyższego wynika nie ma w Ziemi Śląskiej heraldycznie jednolitej reguły. Toteż bez dodatkowych informacji trudno jednoznacznie przypisać herb osobie rodowi czy też miastu.

Odeszło w przeszłość ostatnie w tej części Europy biskupie księstwo.

Odeszło w przeszłość, ostatnie w tej części Europy, biskupie księstwo. Zamknięty został rozdział księgi historii pisany piórem czasu pomyślności i trudu, piórem czasu wzlotów i klęsk. Czasu, który niósł rozwój biskupiej krainy i jej stolicy - Nysy. Rozdział  zapisany bogatą historią, będący świadectwem rozwoju gospodarczego i kulturowego. Tworzony czynami światłych ludzi w minionych wiekach.

Październik roku 1741 rozpoczyna nowy rozdział w historii biskupiego kraju. Fryderyk II, zdobywca Nysy, daje początek przebudowy i zmiany oblicza miasta, nadając mu tym samym inny wymiar. Nysa, z miasta o charakterze obronnym, staje się twierdzą, miastem na wskroś militarnym. Obozem warownym, mogącym zakwaterować od dwunastu do szesnastu tysięcy żołnierzy. Staje się miastem , spełniającym wymogi, wynikające ze zmian poczynionych w doktrynie wojennej. Fryderyk II, podobnie jak Napoleon, pojmował  rolę twierdz. Widział w nich bardzo ważny element sztuki wojennej, doceniał ich znaczenie w prowadzonych kampaniach.

Na ziemiach zdobytych przez wojska pruskie, w tym i w samej Nysie, zachowały się liczne ślady tej fryderykowskiej doktryny. Są to pozostałości po licznych twierdzach.

W maju 1743 Fryderyk II ,nazywany Wielkim, położył kamień węgielny pod budowę obiektu o charakterze militarnym, wpisanym w plan gwiazdy - fortu Prusy. Jednocześnie budową tą rozpoczął fortyfikowanie miasta na zachodnim brzegu rzeki Nysy. Wraz z powstającymi fortyfikacjami powstało zaplecze mieszkalne dla kadry dowódczej, służącej w twierdzy. Tak zrodziło się Friedrichstadt. Jako datę jego powstania podaje się rok 1745.Nysa plan miasta z 1926 roku

I w tym miejscu rodzą się podstawowe pytania: Czy powstająca strefa o charakterze militarnym otrzymała prawa miejskie? Jaki charakter miały władze Friedrichstadt? Czy były to władze cywilne, cywilno- wojskowe?  Czy też obszar ten podlegał komendantowi twierdzy Nysa? Dodatkowo rodzi się pytanie natury heraldycznej: Jaki herb otrzymało rodzące się miasto? Pytaniem nie bez znaczenia jest pytanie o herb miasta Nysy z tego okresu. Innych pytań, związanych z miastem Fryderyka i obiektami militarnymi twierdzy, znajdującymi się w jego obszarze, jest więcej. Spróbujmy odpowiedzieć na niektóre z nich.Czy strefa militarna i obiekty strategiczne w budowie, chronione tajemnicą, mogły posiadać władzę cywilną?

Fragment planu miasta z roku 1926

Jest wysoce prawdopodobne, że mniej ważne stanowiska, związane z budową, mogły pełnić osoby cywilne, posiadające zaufanie władz wojskowych. Można natomiast przyjąć za pewnik, że całość władzy w powstającej strefie militarno miejskiej spoczywała w ręku dowódcy twierdzy i jego sztabu. Ustanowione przepisy, obowiązujące w twierdzach i na terenach do niej przyległych, dawały dowódcy twierdzy niezależność. W wielu aspektach rajcy miast musieli liczyć się ze stanowiskiem władz wojskowych. To przede wszystkim wojskowi kształtowali czynniki miastotwórcze, podporządkowując je potrzebom twierdz. Można zatem przyjąć tezę, że to komenda twierdzy dominowała nad zarządem miasta. Tak, więc miasto Nysa funkcjonowało jako organizm miejski, spełniając swą rolę w sferze cywilnej. Friedrichstadt funkcjonował jako garnizon wojskowy, podległy komendzie twierdzy, tworząc razem swoisty konglomerat cywilno - wojskowy, charakterystyczny dla miast twierdz. Jest zatem wątpliwym, by strefa wojskowo fortyfikacyjna otrzymała prawa miejskie. W okresie jej powstania zabieg taki wydaje się być bezcelowy. Tak sfery cywilne jak i wojskowe podlegają innym przepisom prawnym natury organizacyjnej i administracyjnej.

Miasto Nysa ze swą bogatą przeszłością od wielu wieków posiadało prawa miejskie. Nowo powstająca strefa, nie stanowiąc organizmu miejskiego, która podlegała jedynie jurysdykcji wojskowej, praw takich posiadać nie mogła. Zmiana doktryny wojennej oraz realiów pola walki z jednoczesną koniecznością rozwoju miasta uczyniły z czasem z Friedrichstadt dzielnicę, która weszła w 1811roku w skład jednostki administracyjnej miasta Nysy. By jednak do tego mogło dojść musiało zmienić się w twierdzy prawo. Innymi słowy mogło do tego dojść w chwili, gdy Nysa utraciła status twierdzy, co też nastąpiło w roku 1889. Można zatem z dużą dozą prawdopodobieństwa przyjąć, że nazwa Friedrichstadt nie jest w rzeczywistości nazwą miasta. Jest nazwą przypisaną strefie wojskowo - cywilnej, jest jedynie hołdem złożonym w nazwie swojemu założycielowi - Fryderykowi II - twórcy potęgi Prus. Jest swoistym uczczeniem jego pamięci dla potomnych. Czy zatem Friedrichstadt posiadało herb? Przeprowadzony wywód wskazuje, że w heraldycznym rozumieniu herbu miejskiego posiadać nie mogło. Mogło natomiast być reprezentowane przez godło Twierdzy Nysa. Niemniej i takie rozumowanie nie jest pozbawione wad. Godło mogło być przypisane twierdzy. To twierdza była symbolem pruskiego panowania na Śląsku , to ona  była atrybutem pruskiej dominacji. Obóz warowny czy dzielnica garnizonowa nie jest tak ważnym składnikiem militarnym czy elementem politycznym, by wysuwana była na pierwszy plan, jako czynnik najważniejszy. Ustąpić musi zatem pierwszeństwa pojęciu twierdzy, spełniającej w całej rozciągłości te wymogi. Meyres Konversationslexikon

Kolejnym argumentem przemawiającym za tym jest fakt, że Friedrichstadt nie posiadało rangi miasta,  a więc nie mogło posiadać własnego herbu. Potwierdza to również prezentowany tekst z Meyers Konversationslexikon, w którym autor powołuje się na pracę historyków niemieckich, między innymi na pracę: Schulte, Beitrage zur Geschichte von N. ( Nyssa 1881.). Historyk ten zajmował się między innymi heraldyką i historią miast Śląska w tym i Nysy. W załączonym tekście prezentowany jest trzyliliowy herb z podpisem ,,Herb Nysy”. W widocznym szrafirunku widać pionowe linie w polu tarczy. Oznaczenie to określa barwę pola tarczy jako czerwoną.

W jej polu widoczne są trzy lilie w rozstrój w gwiazdę bez graficznych oznaczeń. Świadczy to o tym, że lilie w polu tarczy mają barwę srebra - są metalem. Kształt tarczy stylizowany na tarczę gotycką, jednak odbierać ją należy jako tarczę hiszpańską. Podpis przypisuje ten herb miastu Nysie. Tekst w leksykonie zawiera podstawowe wiadomości z historii miasta, podając między innymi skład garnizonu wojskowego i jego liczebność.

Tekst nie wspomina o heraldyce Friedrichstadt. Należy przyjąć, że fakt wyróżnienia heraldycznego tego organizmu wojskowo cywilnego byłby odnotowany w literaturze przedmiotu a zatem i w wspomnianym leksykonie powinien mieć swe odzwierciedlenie.

Zdobycie Nysy przez Fryderyka II mogło skutkować zmianą w heraldyce miasta. Nie byłby to odosobniony przypadek, gdy agresor ingeruje w zastane heraldyczne godła,  dokonując w nich zmian. Niszczy tym samym świadectwo prawowitych włodarzy, tworząc jednocześnie podwaliny, co do innej oceny i innego widzenia przeszłości przez potomnych. Zastane historyczne godła, funkcjonujące na ziemiach Św. Jana, mogły nie zadowolić zdobywcy, mogły być zapewne trudne do zaakceptowania. Były to, bowiem godła związane z włodarzami tych ziem: ze śląskimi Piastami, biskupami wrocławskimi, z wiarą katolicką. Świadczyły o historii miasta, o rodowodzie, sięgającym Henryka Brodatego i śląskiego rycerskiego rodu Wierzbnów.

Fryderyk II mógł zatem ustanowić nowy herb, kładąc trzy srebrne lilie w czerwonym polu tarczy. Tym samym w historii miasta mógł pojawić się nowy herb, niosący inny przekaz. Można jedynie przypuszczać, że lilie te mogły pochodzić z herbu ziemi. Poprzez dokonanie takiej transformacji, zmianie uległo wielowiekowe przesłanie, jakie niósł sześcioliliowy herb. Fryderyk II byłby zapewne skłonny zaakceptować symbole cnót. Jednak dokonane w herbie zmian mogły być wyrazem jego stosunku do biskupów wrocławskich i do reprezentowanej przez nich wiary katolickiej. Znany trzyliliowy herb z czasów Fryderyka Wielkiego obowiązywał jako herb Nysy do schyłku dziewiętnastego wieku. Dopiero wtedy został zastąpiony herbem z sześcioma liliami w polu tarczy, czego świadectwo widzimy na pieczęci agend miasta z przełomu dziewiętnastego i dwudziestego wieku.

Czy zatem Nysa zawdzięcza trzyliliowy herb Fryderykowi II? W obecnej fazie rozważań trudno o jednoznaczną opinię, jako że ślady trzyliliowego godła widoczne są w okresie wcześniejszym. Intryguje trzyliliowy herb z portalu - co lub kogo reprezentuje ?

Rozpatrzmy zatem trzyliliowe godło zachowane na portalu widzianym dziś w przejściu bramnym Wieży Wrocławskiej. Prezentowany na nim herb w swym przedstawieniu ma formę pełną. W polu tarczy trzy lilie w rozstrój w gwiazdę.

herb z portalu Wiezy WrocławskiejTarcza heraldyczna w stylu polskim. Widoczne linie podziału pola wskazują na trzy barwy dna tarczy. Nad heraldyczną tarczą spoczywa hełm nazywany żabim pyskiem. Hełm przyozdobiony jest nałęczką zwaną również pątlikiem. Jest to zrolowane sukno tworzące pierścień osadzony na hełmie. Występuje on zamiennie z koroną. Całość wieńczą trzy strusie pióra czyniące klejnot. Forma ta jest w zwyczaju heraldyki polskiej. Jedynie pierścień pątlika występuje w niej sporadycznie.

Trzyliliowy herb z przedstawienia heraldycznego na portalu Wieży Wrocławskiejportal Wieży Wrocławskiej w Nysie

Herb ten widzimy w przedstawieniu heraldycznym po heraldycznej stronie lewej. Ranga osoby właściciela herbu jest bardzo wysoka, jako że widnieje on w towarzystwie dwu innych herbów w tym herbu biskupiego zajmującego pozycję centralną. Portal ten i zachowane przedstawienie oraz kontekst, w jakim herb występuje pozwalają stwierdzić, że jest on godłem osobistym. Widoczny podział pola dna tarczy i kontekst przedstawienia pozwala wykluczyć istnienie takiej formy herbu jako herbu miejskiego.

Portal z nieistniejącej kamienicy wbudowany w przejście bramne Wieży Wrocławskiej

Miedzioryt Georga Hauera Sprzeczne oceny budzi również herb z miedziorytu, Georga Hauera, który przedstawia plan miasta Nysy. Widniejące na nim trzyliliowe godło dla wielu interpretatorów jest dowodem na istnienie takiej formy herbu w odniesieniu do osoby. Nie brak jednocześnie głosów traktujących to godło jako herb miasta. Czy tak jest w istocie? Miedzioryt Georga Hauera przedstawia plan miasta wraz z zarysem systemu obronnego Nysy. Po heraldycznej stronie prawej herb biskupa Andreasa Jerina. Tarcza skwadrowana, gdzie w polu pierwszym sercowym godło osobiste - Gryf. W polu drugim i piątym sześć srebrnych lilii w polu trzecim i czwartym orzeł Piastów. Po stronie heraldycznej lewej trzy lilie w polu tarczy.

,,NISSA SILESJORUM SEDES EPISCO’’ - Miedzioryt Georga Hauera przedstawiający plan miasta z roku 1596plan twierdzy Nysa

W dole planu przedstawiono zaprojektowane w 1594 r. przez Johanesa Schneidera z Lindau nowoczesne obwałowania obronne.

Widoczne herby umieszczone nad planem to herb bratanka biskupa, Andreasa Jerina. Herb Bartolomeusa Filipa Jacuba Jerina gdzie w godle gryf. W klejnocie gryf osadzony między rogami. Herb umieszczony po heraldycznej stronie prawej. Jako drugi to herb Georga Heoniehau. Gdzie w polu tarczy trzy lilie. Pole z pasem w prawo skos. Godła w pasie nierozpoznane. W klejnocie pojedyncza lilia podwójna między rogami.

Plan nowoczesnego systemu obronnego Nissy zaprojektowany w 1594 r., przez Johanesa Schneidera z Lindau

Jednoznacznej jednak odpowiedzi na tak postawione pytanie dostarcza słynny herbarz "Wappenbüchlein" i "New Wappenbuch" Jochanna Siebmachera, wydany w roku 1605. Herbarz zawiera grafiki herbów rodów oraz herby miast cesarstwa. Karta numer 222 zawiera godła między innymi takich miast jak Wrocław, Opole, Brzeg czy Legnica. Na karcie tej jako pierwsze w czwartym rzędzie widnieje trzyliliowe godło w rozstrój w gwiazdę położone w czerwonym polu tarczy. Nad tarczą herbową  nazwa miasta NEYS.

Herbarz Siebmachera karta 222

Herbarz Siebmachera karta 222 rok wydania 1605

Herbarz ten jest jednoznacznym dowodem na istnienie heraldycznej formy trzyliliowego herbu w odniesieniu do Nysy. Dowodem na to, że w chwili tworzenia herbarza, herbem miasta było takie właśnie godło. Zatem godło w takiej formie jest starsze od samego dzieła.

W roku 1561 ukazuje się Mapa Generalna Śląska, której autorem jest nyski kartograf Martin Helwig (1514-1574). Pole mapy zdobi srebrny wspięty lew w koronie położony w czerwonym polu tarczy. Tarcza pod koroną królewską. Dolny lewy róg mapy zdobi srebrny orzeł w koronie z przepaska przez pierś orła w literę S. Godło położone w czerwonym polu tarczy. Tarcza pod koroną królewską. W otoku mapy dwadzieścia osiem herbów księstw i ich miast stołecznych. Są tam miedzy innymi Księstwa : Wrocławskie, Cieszyńskie, Opawskie, Raciborskie, Świdnickie, Jaworskie, Opolskie, Żagańskie, Głogowskie, Oleśnickie, Ziębickie. A także skwadrowana tarcza herbu biskupów wrocławskich oraz trzyliliowy herb stolicy Księstwa Nyskiego - Nissy.Most Karola w Pradze

Pytanie: Kto nadał miastu herb z trzema liliami w polu tarczy? - nadal pozostaje otwarte. Ślady jednak prowadzą do Pragi. Tam bowiem, na słynnym moście Karola, na jednej   z wież usytuowano galerię heraldyczną godeł najważniejszych ziem Korony Karola IV. Pole tarczy zawiera sześć srebrnych lilii w czerwonym polu. Jest zatem możliwe, że to Karol IV Luksemburski dokonał zmian heraldycznych. W tym bowiem czasie ziemie biskupie były lennem Korony Świętego Wacława. Sześć srebrnych lilii może stanowić jedynie wyróżnienie tych ziem. Ziem, wchodzących w skład perły Korony Czeskiej - Śląska.

Mosta Karola w Pradze

   

Foto. K. Machura

Mosta Karola w Pradze

 

 

 

 

 

Galeria heraldyczna z wieży Mostu Karola w Pradze

 

A.D. 2005 In NISSA

Bibliografia:

  1. Plany i mapy dawnej Nysy
  2. Jochann Siebmacher – Herbarz  rok wydania 1605
  3. Martin Hellwig: Mapa Generalna Śląska z roku 1561
  4. Georg Hauer: miedzioryt ,,NISSA SILESJORUM SEDES EPISCO’’ z roku 1596.

Powrót do menu