N jak Nysa E jak Enigma

Zdzisław Zaranek

>> Strona główna

 

 
>> Lilium
>> Herb i barwy Nysy
>> O herbie miasta - Św. Jan Chrzciciel
>> Lilie i Św. Jan Chrzciciel
>> Zapomniany herb
>> Nyska perła
>> Śląski Rzym
>> Trzy lilie
>> Nysa nieznana
>> Pokrewne łącza
>> Kontakt

Miasto Fryderyka I N jak Nysa E jak Enigma I Dom Kanclerza I Nysa do 1945 roku I Nyski marzec

Co miasto Nysa może mieć wspólnego z najsłynniejszą maszyną szyfrującą okresu drugiej wojny? Miasto dalekie od areny zmagań, leżące na marginesie toczących się zdarzeń. Czy miasto leżące na obrzeżach gry wielkiej polityki i zmagań militarnych jest tylko małą nic nieznaczącą plamką na mapie czy też Nysa w tych zdarzeniach gra jedną z najważniejszych ról? Pytania o rolę miasta okresu międzywojennego i jego udział w kształtowaniu dalszych losów Europy pozostają, jak Enigma, ciągle tajemnicze i nieznane.

Wśród nielicznie ocalałych obiektów okresu międzywojennego, dających świadectwo minionego czasu, widnieje na wzniesieniu ukryta wśród dorodnych drzew wieża znana jako wieża ciśnień. Jej bezpośrednimi sąsiadami są unikatowy obiekt fortyfikacyjny, wpisany w obrys gwiazdy - Fort Prusy oraz obiekty związane z historią garnizonu Nysa.

Czy jednak wieża ciśnień jest na tyle ciekawa, by mogła budzić zainteresowanie? Jakież to kryć może w sobie tajemnice? Ot, wieża jak wieża, nieczynna od czasu zakończenia wojny, z dawno wymontowanymi i wywiezionymi urządzeniami. Zdemontowane pozostawiły swój ślad na postumentach, gdzie były zakotwione. Niszczona upływającym czasem i bezmyślną dewastacją. Jedynie jej smukła kolumna przyciąga amatorów mocnych wrażeń, czerpanych ze zjazdu na linach. Dla jednych trzydziestometrowa wysokość przynosi przypływ adrenaliny, innym stawia nowe pytania i zaciekawia. Czy w istocie była to wieża ciśnień dla miejskiej sieci wodociągowej?. Czy też pełniła inną rolę? Będąc świadomym, iż poniżej podstawy wieży zbudowano zbiorniki wodne systemu zasilania, wątpliwości budzi jej przeznaczenie. Ich usytuowanie w takim miejscu gwarantuje miejskiej sieci wodociągowej wystarczające parametry. Podniesienie ciśnienia wody w sieci miejskiej, uzyskane z wieży, wydaje się być dla tej ostatniej niekorzystne. Trzon wieży wyposażony jest, bowiem w zbiornik wysokości około piętnastu i średnicy sześciu metrów, podniesiony na wysokość osiemnastu metrów nad poziom ziemi .Podstawę samej wieży umieszczono na czterdziestometrowym przewyższeniu, w stosunku do poziomu miasta. Daje to, sumarycznie stosunkowo wysokie ciśnienie. Niska zabudowa miasta nie wymagała takich rozwiązań. Sama budowa wieży świadczy o tym i tego wykluczyć nie można, że mogła ona spełniać rolę zbiornika wodnego.

Pierwsi powojenni włodarze miasta musieli mieć świadomość braku związku wieży ciśnień zsystemem wodnym miasta. Stąd zapewne brak starań o jej uruchomienie i uczynienie z wieży jedynie składowej majątku. Nic nie wiadomo o tym, by podjęto próby przywrócenia wieży przewidzianych jej funkcji. Powodem tego miał być pęknięty płaszcz wodny zbiornika. Jego uszkodzenie miało nastąpić jeszcze w okresie międzywojennym. Wersja taka jest mało wiarygodna. O ile uznać można, że wieża była integralną częścią systemu wodociągowego miasta, to jej brak, w pierwszym okresie po jego zdobyciu, powinien unieruchomić lub przynajmniej, w poważnym stopniu, przyczynić się do ograniczenia jego sprawności. Miasto mimo to nie odczuło braku tak ważnego elementu systemu zasilania wodociągów miejskich. Natomiast brak udziału wieży w zasilaniu miasta w wodę może świadczyć o istnieniu odrębnego systemu wodnego zaopatrującego innego nieznanego odbiorcę.

Jak zatem obiekt tak charakterystyczny wpisuje się w historię miasta?

W literaturze turystycznej okresu międzywojennego budowla określana jest jako wieża widokowa. Na ocalałych zdjęciach przedstawiana jest jako mauzoleum Hindenburga. W innej wersji czytamy o niej jako o mauzoleum żołnierzy niemieckich, poległych na polach pierwszej wojny. Przedstawiana jest również jako wieża wodna. Jaką więc rolę pełniła wieża w okresie międzywojennym?.

Powstająca garnizonowa dzielnica miasta nie korzystała z miejskiej sieci wodociągowej. Friedrichstadt zaopatrywała się w wodę z własnych ujęć studziennych. W okresie późniejszym ten niewątpliwie ważki problem rozwiązano dostarczając wodę z wyżej położonych ujęć wody zlokalizowanych na terenie twierdzy. Tak, więc dzielnica ta wraz z twierdzą tworzyła jeden system wodociągowy. Zlokalizowane wyżej zabudowy dzielnicy ujęcia w pełni pokrywały zapotrzebowanie tak, co do jej ilości, jak i parametrach ciśnienia.

W miejscu, w którym dziś stoi betonowa konstrukcja nazywana wieżą ciśnień w roku 1834 dla potrzeb Fortu Prusy wzniesiono ceglano kamienną budowlę. Podstawa wieży wpisana była w kwadrat. Trzon natomiast stanowił walec, wznoszący się na wysokość około piętnastu metrów. Wyposażona w sprzęt optyczny i kątomierze artyleryjskie, stanowiła punkt obserwacyjny i swoiste centrum dowodzenia i kierowania obroną artyleryjską oraz minerskim zabezpieczeniem przedpola. Powiązana była z systemem fortyfikacyjnym, siecią połączeń naziemnych i podziemnych. Budowla ta rolę tę pełniła do roku 1845, kiedy jej część szczytowa została rozebrana, a z dolnej partii wieży uczyniono wartownię strzegącą wejścia do Cytadeli, jak i terenu, na którym obiekt się znajdował. Jako wartownia straży fortecznej budowla ta funkcjonowała do roku 1858, kiedy to została rozbudowana i podniesiona do rangi budynku koszarowego dla liczącej dwieście pięćdziesiąt osób załogi Fortu Prusy. Jako koszary dotrwał obiekt do roku 1870. W tym też roku został rozebrany, a na jego miejscu powstał plac apelowy dla załogi fortu. Plac apelowy w okresie swego istnienia ,,gościł” tak załogę fortu, jak i osadzonych w twierdzy jeńców wojennych oraz skazane wyrokiem sądu osoby cywilne. Funkcję tę pełnił plac po byłej wieży obserwacyjnej do roku 1922. W tym czasie jedynie w latach 1911 - 1914 wybudowano na jego terenie drewniane baraki. Pełniły one rolę magazynów paszy dla koni jednostki kawaleryjskiej. Prozaicznie rzecz ujmując, w magazynach tych gromadzono owies jako paszę podstawową.

W roku 1922 przystąpiono do budowy na byłym placu apelowym Fortu Prusy drewnianej wieży. Jest to konstrukcja o wysokości około dwudziestu metrów. Jako wieża widokowa jest jedną z, wielu jakie w tym czasie powstawały na terenie Dolnego Śląska. Obiekty takie powstały w Prudniku czy Głuchołazach. Literatura tamtego okresu, traktująca o turystyce, informuje zainteresowanych o istnieniu takiego obiektu w Nysie. Wieża widokowa budziła zainteresowanie szczególnie lokalnej społeczności. Jej sfinansowanie z funduszy miasta okazało się być trafionym przedsięwzięciem. Roczne funkcjonowanie obiektu turystycznego dało zysk pozwalający na realizację zamierzenia bardziej ambitnego. Władze miasta w porozumieniu z dowództwem wojskowym zamierzały wybudować mauzoleum poświęcone pamięci Hindenburga i żołnierzy poległych w okresie pierwszej wojny. Dowódcy wojskowi dostrzegli w tej budowli własne cele. Planowana wieża o wysokości trzydziestu pięciu metrów znakomicie nadawała się na punkt obserwacyjny. Na fali potrzeby odbudowy wizerunku armii część kosztów budowy mauzoleum wojsko wzięło na siebie. Między innymi wojsko podjęło się wykonania części fundamentowej projektu.

Pozostała cześć założenia architektonicznego została wykonana siłami specjalistów firm cywilnych. Mając pozytywne mauzoleum - Nysadoświadczenia z poprzedniczką betonowej konstrukcji postanowiono połączyć funkcję mauzoleum z funkcją wieży widokowej. Obie funkcje znakomicie wpisywały się w potrzebę patriotycznego wychowania społeczeństwa. Dla podniesienia atrakcyjności i rentowności przedsięwzięcia wieża, została zaopatrzona w nowoczesne urządzenia.Była nią winda elektryczna, przeznaczona dla zamożniejszej części odwiedzających ją gości. Ze szczególnym uwzględnieniem umożliwienia płci nadobnej podziwiania widoków roztaczających się z wieży . Wieża została udostępniona mieszkańcom miasta w listopadzie 1924 roku. Budowla funkcje swe pełni jako mauzoleum, pomnik pamięci Hindenburga i wieża widokowa do roku 1934, kiedy to wojsko przejmuje obiekt.wieża wodna w Nysie

Wieża staje się obiektem militarnym, podlegającym wojskowym zasadom, dotyczącym tego typu obiektów. Poddana zostaje modernizacji, zgodnie z oczekiwaniami dowództwa. Zdemontowane zostają elementy architektoniczne, nadające miejscu charakter świątyni kultu patriotycznego. We wnętrzu wieży powstaje zbiornik, mogący pomieścić trzy tysiące siedemset ton wody, sięgający swą górną krawędzią platformy widokowej. Podstawę zbiornika wybudowano na wysokości siedemnastu metrów. Powstająca otoczka informacyjna wokół budowli określa ją jako wieżę wodną. Niewiele mówiąca nazwa sugeruje powstanie wieży ciśnień, zasilającej miasto w wodę. Jednocześnie prowadzone są prace adaptacyjne, umożliwiające wykorzystanie obiektu jako siedziby nadajnika stacji radiowej. Z możliwością ukrycia w jej wnętrzu aparatury nadawczej i anten.

Wieża jako obiekt wojskowy podlega ścisłemu nadzorowi wojskowemu. W efekcie podjętych działań w roku 1935 zamontowana zostaje w wieży ,,wodnej” aparatura radiowa. Rozpoczyna pracę wojskowa specjalna radiostacja nadawczo - odbiorcza. Zamontowany sprzęt radiowy jest najnowocześniejszym z możliwie dostępnych. Stacja radionadawcza zaopatrzona zostaje w najnowocześniejszy sprzęt szyfrujący. Jest nim zmodernizowana maszyna szyfrująca znana jako ENIGMA.

Radiostacja nie pracuje jednak na rzecz miejscowego garnizonu. Nie pracuje również na rzecz sztabu jakiejkolwiek jednostki wojskowej. Utrzymuje ona łączność ze ściśle tajną komórką sztabu generalnego, odpowiedzialną za prowadzenie badań naukowych i laboratoryjno - przemysłowych. Komórka ta powołana została do życia w roku 1920. Ściśle tajna, zajmowała się organizowaniem i nadzorem badań naukowych;  rozwojem tajnej produkcji zbrojeniowej nowych technologii i nowych rodzajów uzbrojenia. Szyfrowane kontakty nyskiej radiostacji ograniczały się jedynie do łączności z tą komórką. Pełniąc tak ważne funkcje w łączności, radiostacja nyska mogła liczyć na dostęp do najnowocześniejszego sprzętu radionadawczego. Pojawiający się w roku 1937 nowy sprzęt radiotechniczny znalazł miejsce w wieży ,,wodnej". W roku 1938 stacja radionadawcza Nysa przechodzi pod specjalny nadzór jednostek SS.

Głównym zadaniem tej formacji jest przygotowanie terenu do przyjęcia nowych tajnych zadań. Są to przygotowania do działań wojennych przeciw Polsce. Zapewnienie bezpieczeństwa i utrzymanie w tajemnicy działań sztabu pracującego nad planami kampanii. Wraz z środkami łączności i garnizonem nadzorowi SS podlega całość miasta i jego okolica. Było to w tym czasie najważniejsze zadanie – utrzymanie ścisłej tajemnicy.

Odtąd też radionadajnik pracuje na rzecz sztabu Grupy Armii Południe. Nawiązuje łączność z szeregiem najważniejszych instytucji i organizacji w Rzeszy. Jednocześnie utrzymuje łączność z tajną komórką sztabu generalnego. W okresie kampanii wrześniowej pełni ona rolę centralnej radiostacji Dowództwa Grupy Armii Południe, głównej siły uderzeniowej przeciw Polsce. Legendarna ENIGMA umożliwia utrzymanie tajności rozkazów kierowanych do sztabów jednostek liniowych. Intensywna praca centrum łączności trwa do chwili wygaśnięcia działań wojennych na terenie Rzeczpospolitej Polskiej. Przygotowania do działań wojennych na froncie zachodnim oraz ich rozpoczęcie czynią nyską radiostację bezużyteczną.  Kończy się kolejny etap jej historii. Centrum łączności powraca do zadań prowadzonych przed okresem przygotowawczym do wojny, utrzymując łączność jedynie z tajną komórką do spraw badań i rozwoju uzbrojenia.

Rok 1941 przynosi zmiany zasadnicze. Centrum łączności przejęte zostaje przez SS. Kontakt z dotychczasowym ośrodkiem decyzyjnym komórką sztabu generalnego do spraw rozwoju i badań zostaje zakończony. Nowym centrum, z którym utrzymywana jest łączność jest ścisłe dowództwo SS. Do kwietnia roku 1945 tok zadań i pracy nie ulegają zmianie mimo skrajnie niekorzystnej sytuacji na frontach Europy. W kwietniu 1945 roku na rozkaz z Berlina centrum łączności w Nysie zostaje przejęte przez najwierniejszych z wiernych. Są to najbardziej zaufani i oddani swej formacji i ideologii członkowie korpusu SS. Otrzymują zadanie nie dopuszczenia do poddania ośrodka. Rozkaz likwidacji personelu i zniszczenia miał być bezwzględnie wykonany w wypadku podjęcia próby poddania Centrum Przemysłowo Magazynowego zwycięskim wojskom.

Centrum łączności utrzymuje kontakt z Berlinem do dnia drugiego maja. Był to ostatni dzień łączności. Mimo podejmowanych prób jej przywrócenie okazało się niemożliwe. Przyczyną było zniszczenie przez żołnierzy rosyjskich systemu anten, umieszczonego pod kopułą wieży. Samo centrum łączności posiadało inne możliwości techniczne. Ostatnia łączność z Berlinem miała miejsce 11 VI 1945 roku. Jednak zakończenie działań wojennych a w szczególności zniszczenie anten zewnętrznych uczyniło zgromadzony w wieży sprzęt bezużytecznym. Sama wieża okazała się w nowych warunkach również nieprzydatna i bezużyteczna. W tym przedmiocie należy zauważyć, że upływający czas nie przyniósł zmian.

A D 2007 IN NISSA

Powrót do menu