Miasto Fryderyka

Zdzisław Zaranek

>> Strona główna

 

 

 
>> Lilium
>> Herb i barwy Nysy
>> O herbie miasta - Św. Jan Chrzciciel
>> Lilie i Św. Jan Chrzciciel
>> Zapomniany herb
>> Nyska perła
>> Śląski Rzym
>> Trzy lilie
>> Nysa nieznana
>> Pokrewne łącza
>> Kontakt

Miasto Fryderyka I N jak Nysa E jak Enigma I Dom Kanclerza I Nysa do 1945 roku I Nyski marzec

Jedną z części miasta, leżącą na zachodnim brzegu Nysy Kłodzkiej, jest dawne Friedrichstadt. Rejon powstały w wyniku budowy obwałowań obronnych miasta oraz centralnej części systemu cytadeli Fortu Prusy. Warto w tym miejscu dodać słów kilka o budowlach systemu i cytadeli, by przybliżyć ich obraz zatarty bujną zielenią. Dawniej groźne, dziś bezbronne, okaleczone licznymi modernizacjami i przebudową. Nadal jednak piękne, innym jednak urokiem. Towarzyszą im, nie jak dawniej, zbrojne regimenty i lufy fortecznych dział lecz miłośnicy dawnej architektury obronnej, czyniący starania, by zaleczyć rany dewastacji. Uratować ślad ludzkiej myśli i pracy, ślad historii.

W skład systemu obrony kierunku północno zachodniego i północnego wchodzi Fort Prusy.Fort Prusy

Jako składowe systemu wybudowano pięć Saliantów, oraz Rawelin Pomorze, Rawelin Westfalia, Rawelin Halberstadt, Rawelin Magdeburg, Rawelin Marchia, Przeciwstraże, Flesza Le Grand, Flesza Lefebre, Flesza Diericke, Droga ukryta z Placami Broni, Wał Łącznikowy, Fort Bombardierów, Reduta Kapucyńska .

Obwałowania Jerozolimskie zewnętrzne: Wał Łącznikowy, Wysoki Redan, Wysoka Bateria, Reduta Królicza, Brama Jerozolimska, Trawers Barkowy, Wysoki Trawers

Obwałowania Jerozolimskie wewnętrzne:  Reduta Jerozolimska, Obwałowania Kleszczowe, Górna Śluza.

Obwałowania Wysokie: Półbastion Ceglarski (lewy), Brama Ceglarska, Półbastion Ceglarski (prawy), Bastion Kapliczny, Bastion Place de Armes,  Bastion Reglitz, Bastion Morawy, Bark Bastionu Grodkowskiego, Wał Kaponiera, Place Broni z Kaponierami.

Fort I

Fort II

plan miasta Nysa Olbrzymie w swej skali zamierzenie budowlane opasało miasto z zasadniczego kierunku północnego z przedłużeniem systemu obrony o Obwałowania Kolejowe z bastionami VII, VIII, IX, X, XI. Budowę cytadeli rozpoczęto w roku 1743 z rozkazu Fryderyka II zwycięzcy drugiej Wojny Śląskiej. Pod jego czujnym okiem powstawała budowla zaprojektowana przez inżyniera Gerharda Corneliusa von Varlawe, z pochodzenia Holender w służbie Fryderyka II w stopniu generał majora. Był najznamienitszym twórcą pruskiej sztuki fortyfikacyjnej w połowie XVIII wieku. Budowę ukończono w roku 1745.Dalsza rozbudowa i modernizacja cytadeli miała miejsce w latach 1771-1776 oraz 1864-1866. Cykl przebudowy i modernizacji trwał do lat osiemdziesiątych XIX wieku.

Plan miasta

Górna apteka

Wraz z rozbudową systemu obronnego powstawała dzielnica mieszkalna dla kadry stanowiącej załogę twierdzy. Wybudowana z polecenia Fryderyka apteka, nazywana  Górną stała się z czasem miejscem, w którym rezydowali przybywający na wizytację do twierdzy władcy. Wybudowano szpital i wiele innych obiektów niezbędnych do funkcjonowania organizmu miejskiego. Nowe budowle wypełniały wolne przestrzenie. Powstająca zabudowa  z biegiem czasu zatarła dawne militarne oblicze, by w efekcie przybrać cywilną formę dzielnicy miejskiej. Zamieszkał w niej poeta romantyczny  Joseph von Eichendorff. Tam podziwiał  on piękno okolic i widoczne niejako, na wyciągnięcie ręki, pasmo górskie, gdy spacerował alejkami, wytyczonymi po obiektach pruskich fortyfikacji. Tam też pozostał na zawsze przekraczając smugę cienia, pozostawiając potomnym swe wiersze.   

Friedrichstadt

Friedrichstadt

Minęło lat dwieście a wraz z nimi odeszło w przeszłość fryderykowskie, Friedrichstadt. Starte z mapy miasta i wymazane z kart historii tak samo jak i miasto Nysa w latach 1950 - 1956. Z dawnej dzielnicy pozostały pojedyncze obiekty. Zniszczone zostało muzeum poety mieszczące się w domu, który zamieszkiwał. Nie ma apteki wybudowanej z polecenia Fryderyka II, dla załogi twierdzy. Zniszczono kompleks koszarowy, szpital garnizonowy i wiele innych obiektów. Pozostały nielicznie zachowane zdjęcia i fortyfikacje z ich centralną i unikatową cytadelą Fortem Prusy.

Friedrichstadt 1945 rok

Friedrichstadt 1945

Innym jest dzisiaj dawne Friedrichstadt. Uległo zmianie oblicze cytadeli. Nieliczni śmiałkowie podejmują próby zagospodarowania dawnych obiektów twierdzy Nysa. Czynione spacery po terenie fortyfikacyjnym dają bacznym obserwatorom coraz to nowe spostrzeżenia i nowe tematy do przemyśleń rozbudzając wyobraźnię. Rodzą się wciąż nowe pytania wynikające z dokonanych obserwacji dotyczących ich obecnego wyglądu. Przykładem może być Reduta Królicza część fortyfikacyjna znajdująca się w zachodniej strefie obrony. Stojąc w jej bliskości baczny obserwator musi zadać sobie pytanie czy to generał - major Gerhard Cornelius Walrave projektant i budowniczy umocnień twierdzy Nysa czy też sam Fryderyk II nadzorujący osobiście budowę mieli braki w wykształceniu i nie znali się na sztuce fortyfikacyjnej - czy też wyrosła tam góra?. Jak bowiem wytłumaczyć tak niekorzystne położenie fortu, jak wytłumaczyć niekorzystne usytuowanie w terenie Wysokiej Baterii?

Fryderyk II to twórca potęgi militarnej Prus teoretyk sztuki wojennej znakomity wódz i strateg. Jednocześnie uczestnik licznych konfliktów zbrojnych. Jako praktyk pola walki, znawca artylerii, jej siły i sposobów wykorzystania, Fryderyk II jest twórcą nowej doktryny użycia artylerii. Jest tym, który wprowadza na bitewne pola nowy rodzaj broni – artylerię polową. Broni, która staje się z czasem królową wojny. To właśnie Fryderyk II tworzy nowy sposób jej wykorzystania, budując podstawy do zwiększenia jej ruchliwości w prowadzonych kampaniach. Przypisuje jej nową rolę.  Rolę szybkiej jednostki manewrowej, dającą możliwość wyzyskania poprzez mobilność jej siły ognia, jako jednostki wsparcia bezpośredniego piechoty. Odtąd artyleria może towarzyszyć szybkim jednostkom kawaleryjskim, ściśle z nimi współdziałając taktycznie i operacyjnie. Fryderyk II to jednocześnie wyznawca teorii silnych obiektów militarnych i budowniczy wielu twierdz.

Cornelius Walrave, znakomity holenderski inżynier wojskowy, projektant i budowniczy, wybitny fortyfikator w służbie Fryderyka II był od 1715 r. Musiał się  cieszyć uznaniem i zaufaniem władcy, skoro ten powierzył mu budowę tak znaczących obiektów obronnych, jak Magdeburska twierdza czy twierdze Szczecin, Świdnica, Koźle, Głogów, Brzeg. Ma też swój udział Walrave w rozbudowie i modernizacji twierdzy Kłodzkiej. Jest autorem i architektem, projektującym budowle nie tylko te o charakterze wojskowym. W Szczecinie do dziś zachował się budynek zaprojektowany przez tego architekta.

Twierdza Nysa była kolejnym zadaniem, zleconym przez Fryderyka II. Musiał wywiązać się z niego znakomicie, skoro z gruntu bardzo oszczędny Fryderyk przyzwolił swemu budowniczemu na wybudowanie domku z cegieł, pozostałych z budowy cytadeli, gdy ten zwrócił się do niego z taką prośbą. Wielkie zdziwienie i złość niemała musiały wstrząsnąć władcą, gdy ten wizytując Nysę zobaczył ów,, domek” naczelnego inżyniera twierdzy. Domek okazał się być całkiem sporym domostwem z wewnętrznym dziedzińcem. Rozzłoszczony Fryderyk, widząc prywatne dzieło budowniczego, wykonane za srebro władcy, nazwał pogardliwie ten dom czerwonym domem i nigdy on ani jego następcy nie przekroczyli jego progu. Cztery lata mógł Walrave cieszyć się swą własnością, jako że w lutym 1748 roku został oskarżony o zdradę stanu i osadzony jako więzień w twierdzy Magdeburg. Postawione zarzuty były bardzo poważne. Obejmowały bowiem szpiegostwo i zdradę tajemnicy wojskowej, dotyczącej budowanej przez niego twierdzy Nysa.

Czy tak było w istocie? Jest wysoce prawdopodobne, że zdrada miała miejsce i faktycznie dokonano przekazania wiedzy na temat twierdzy. Jednak jest mało prawdopodobne, by dokonał tego Walrave. Główny  budowniczy twierdzy musiał zapewne mieć świadomość, że jako znający wszystkie  jej tajemnice, jest bacznie obserwowany. Jego sytuacja po utracie zaufania władcy, spowodowana budową domu, stawia pod znakiem zapytania jego przyszłość. W tej sytuacji Walrave powinien dążyć do odbudowy zaufania albo natychmiast opuścić kraj, aby uniknąć konsekwencji za dokonane nadużycie. Zaistniały konflikt sprzyja zdradzie dla kogoś z  cywilnego otoczenia budowniczego twierdzy lub oficera, mającego dostęp do tajnych dokumentów. Zesłanie do twierdzy jest raczej ukaraniem inżyniera za nadużycie zaufania władcy. A domniemana, przypisana mu zdrada była jedynie pretekstem. Gerhard Cornelius Walrave umiera dnia 16 stycznia 1773 roku, jako więzień Magdeburga.

Obiekty Reduty Króliczej, w obecnym usytuowaniu, nie mogły pełnić przypisanych im funkcji obronnych. Powodem tego jest bezpośrednie przewyższenie terenu, uniemożliwiające użycie broni strzeleckiej i artylerii. Wzniesienie, zasłaniając przedpole, daje przeciwnikowi możliwość swobodnego manewrowania wojskami oraz skrytego podejścia do obiektów obronnych. Korzystając z przewyższenia i minimalnego dystansu, oblegający ma ułatwione zadanie, uzyskując bezpośredni wgląd w systemy obrony twierdzy. A także możliwość strzału bezpośredniego w stanowiska obrony. Tak usytuowany obiekt fortyfikacyjny ma ograniczone możliwości obrony, stając się łatwym łupem przeciwnika. Obezwładnienie obiektu stwarza możliwość uczynienia wyłomu w systemie obronnym, a co za tym idzie, stanowi bardzo poważne zagrożenie dla całej twierdzy. Zapewne tak poważnego błędu w budowie systemu obrony żaden ze wspomnianych nie mógł popełnić. Mamy, więc do czynienia ze zjawiskiem niezwykłym. Czy zatem wzniesienie to rosło razem z murami twierdzy, co wydaje się nieprawdopodobnym? Czy też po zakończeniu budowy systemu fortyfikacyjnego Festung Neisse wyrosło na przedpolu fortu wzniesienie? Nie może tu być oczywiście mowy o czynnikach naturalnych. Niemniej mamy do czynienia ze wzniesieniem, przewyższającym system obrony i jest to fakt niezaprzeczalny.

Na szczycie wzniesienia wybudowano w połowie lat trzydziestych dwudziestego wieku kompleks nowoczesnych koszar wojskowych. Samo wzniesienie w połowie swej wysokości niejako obejmuje redutę. Ona sama stanowi swoistą zagadkę, rodząc pytanie: Jak w czymś tak zaprojektowanym i zbudowanym można prowadzić działania obronne, skoro strzelnice galerii skierowane są prostopadle do przeciwległej ściany suchej fosy, a przebiegająca sylwetka człowieka w świetle strzelnicy pojawia się na ułamek sekundy? Sucha fosa pozbawiona jest systemu strzelnic, konstrukcji typowych w tego typu rozwiązaniach. Samo wnętrze fortu wykazuje różnice stanu dnia dzisiejszego w porównaniu ze znanymi grafikami prezentowanymi w książce ,,Festung Neisse”.

Nasuwa się, jedyny wniosek. Włożono wiele pracy w przebudowę obiektu dokonując w nim nieznanych nam zmian. Wybudowano ścianę suchej fosy z nielicznymi ślepo zakończonymi przejściami jednocześnie pozostawiając część galerii strzeleckiej w korpusie głównym fortu. Obiekt sprawia wrażenie typowej konstrukcji z okresu budowy. W okolicy fortu pozostały kamienie z inicjałami Fryderyka.

Jakie było zatem przeznaczenie, do czego służył tak kunsztownie i kosztownie przebudowany obiekt?. Czym w istocie jest teren, do którego przylega reduta? Czy czterdziestometrowe wzniesienie usypane jest z jednolitego materiału czy też wzniesienie to kryje kondygnacje podziemnych kazamat?.

Czy wieża znana jako wieża ciśnień usytuowana obok Fortu Wieża wodna Prusy była rzeczywiście wieżą systemu wodnego miasta?.

Stąpając śladami poety  Josepha von Eichendorffa podziwiać można piękno krajobrazu, piękno pobliskich gór, a każdy krok budzi refleksje nad skutkiem i nieuchronnością Charlotenchoheprzemijania. Czasem usłyszeć można, wiatrem szeptane, wiersze poety, zobaczyć srebro rosy, spowite armatnim dymem czy wejść w koszarowy gwar fryderykowskich regimentów.

Friedrichstadt to miejsce, gdzie zagadka styka się z zagadką, a tajemnica mrokiem okrywa ścieżkę historii, chroniąc przed wędrowcem sekrety minionego militarnego okresu miasta i twierdzy.

Charlotenchohe

Pisząc o innych zagadkach miasta i twierdzy Nysa, nieopatrznie można odebrać przyjemność z podróży, odbywanej wehikułem czasu w poszukiwaniu śladów minionych epok i nieznanego oblicza Śląskiego Rzymu.

A.D 2005 IN NISSA

Bibliografia:

  1. Plany i mapy Twierdzy Nysa

  2. Praca zbiorowa: Problemy Dziedzictwa Kulturowego w Architekturze, Oficyna Wydawnicza PWSZ w Nysie 2005

Powrót do menu