Dom Kanclerza

Zdzisław Zaranek

>> Strona główna

 

 
>> Lilium
>> Herb i barwy Nysy
>> O herbie miasta - Św. Jan Chrzciciel
>> Lilie i Św. Jan Chrzciciel
>> Zapomniany herb
>> Nyska perła
>> Śląski Rzym
>> Trzy lilie
>> Nysa nieznana
>> Pokrewne łącza
>> Kontakt

Miasto Fryderyka I N jak Nysa E jak Enigma I Dom Kanclerza I Nysa do 1945 roku I Nyski marzec

Trudno w wielowiekowej historii budynku oczekiwać, by zachował on swą pierwotną formę. Z biegiem lat zmienia się jego przeznaczenie, zmieniają się właściciele. Podlegając upływowi czasu i nowym stylom, zmienia się też  jego wygląd. Jednak zawsze piękny, jako że człowiek, mając wewnętrzną potrzebę harmonii, pragnie się nim otaczać.

Czy zatem budynek nazywany Domem Wagi był nim w istocie? Jak wyglądał na przestrzeni dziejów? Jakie posiadał  elementy dekoracyjne? Jaką rolę pełnił na przestrzeni wieków?

etapy rozbudowy Domu Wagi w Nysie

Etapy rozbudowy w przekroju czasu
Linia czerwona  obrys budowli istniejącej do roku 1556 w partii frontowej i linii dachu
Linia zielona obrys budynku do roku 1560
Linia niebieska rozbudowa utrzymana do roku 1573
Linia czarna obrys budynku od roku 1604

Około roku 1415 na miejscu drewnianego domu kupieckiego powstaje nowy murowany  piętrowy budynek, stojący w karnym szeregu wraz z sąsiadującymi kamienicami. Posiada on  jedno wejście, od strony południowej, które prowadzi  do obszernego pomieszczenia kancelarii, gdzie przyjmowano interesantów. Stąd, na wyższą kondygnację, można się było dostać klatką schodową.  Fundatorem budynku  jest książę  biskup - władca  Ziemi  św. Jana - Wacław z Legnicy (1382-1417). Jego następca, Konrad Oleśnicki, lokuje w nowo wybudowanym budynku urząd kanclerski - siedzibę Kanclerza - urzędnika książęcej administracji, sprawującego władzę w imieniu księcia biskupa w mieście i w ziemi mu podległej. Budynek skromny na miarę skromności epoki. Pierwotna forma budynku utrzymuje się do roku 1556, kiedy to przystąpiono do rozbudowy kamienicy. Rozpoczęto wtedy wznoszenie drugiej kondygnacji oraz prace modernizacyjne. Między innymi sala przyjęć na parterze otrzymała kominek. Ciepło rozprowadzane było do innych pomieszczeń, czyniąc pracę w okresie chłodu bardziej znośną. W roku 1559 podniesiono wysokość muru w celu budowy skarbca i umożliwienia gromadzenia zasobów finansowych. Prace te zostały ukończone w roku 1560. Obiekt nie był tynkowany. Jedyną ozdobą był herb biskupi nad wejściem do urzędu kanclerza. Wejście  to znajdowało  się po stronie południowej. W nowym obiekcie siedzibę znalazł zarząd majątku biskupiego. Mieścił się w nim też  bank,  prowadzący operacje finansowe. Był to jednocześnie budynek z salą narad rajców miasta. Na czele urzędu stał kanclerz. Konieczność powiększenia powierzchni użytkowej urzędu wymusiła  rozbudowę obiektu. Dobudowanie kolejnego piętra nie spełniło  jednak oczekiwań. Zrodziła się  więc konieczność jedynego w tym wypadku rozwiązania, a mianowicie dobudowania pomieszczeń od strony południowej. Tym samym nastąpiło złamanie linii dotychczasowej zabudowy. Obrys budynku wyszedł poza tę linię, wkraczając w jedyną wolną przestrzeń rynkową. Bryła budynku zamknęła  tym samym swobodne przejście, biegnące wzdłuż zabudowy.  Takie rozwiązanie wyróżnia budynek. Trudno bowiem nie zauważyć budowli z tak specyficznym usytuowaniem w regularnej zabudowie. W bryle budynku nie przewidziano budowy podcieni, co niewątpliwie stanowiło kłopot w utrzymaniu ciągów komunikacyjnych. Dobudowana parterowa część w latach 1570-1573 ma dwa wejścia. Jedno od strony wschodniej i jedno od strony zachodniej. Obok wejść umieszczone są 2 herby. Po stronie prawej herb biskupi, po stronie lewej -  herb ziemi. Ściana południowa dobudowanej części posiada otwory okienne, rozświetlające powstałe pomieszczenie. Całość przykryta dwuspadowym dachem. Szczyt przybudowanej części wieńczy krzyż. W nowej części znajduję się kancelaria, przyjmująca interesantów. Dotychczasowa sala z kominkiem, znajdująca się na parterze budynku i będąca w najstarszej jego części, staje się salą reprezentacyjną i salą narad rady miasta. W skład rady wchodzą tak osoby świeckie z burmistrzem na czele, jak i osoby duchowne desygnowane przez kanclerza. Całość rady podlega kanclerzowi, który nie wchodzi w jej skład. Jedynymi ozdobami pozostają herby dostojnego władcy umieszczone obok wejść do urzędu.

W roku 1602 rozpoczyna się kolejny etap rozbudowy urzędu kanclerskiego. Prace budowlane rozpoczynają się od rozebrania istniejącego pomieszczenia i wykonania wykopu pod fundamenty i pomieszczenie piwniczne. Na kamiennych filarach wsparta zostaję nowo wznoszona część urzędu. Tak pomyślana konstrukcja tworzy podcienia, dając tym samym możliwość spokojnej i płynnej komunikacji pieszej mieszkańcom. Rozwiązanie takie przywraca pierwotny stan komunikacji pieszej w linii kamienic, czyniąc jednocześnie wyróżnienie budynku w zabudowie miasta. Budynek osiąga bryłę znaną nam z dnia dzisiejszego. Całość budynku zostaje otynkowana, co sprawia, że budynek ma barwę bieli. Ściana frontowa budynku jest gładka, nie posiada wzbogacających obiekt ozdób malarskich. W trakcie budowy w roku 1603 herb z sześcioma liliami, widniejący dotychczas obok wejścia zachodniego, zostaje wmurowany w prawy nowo powstały filar. Filar środkowy nosi herb księcia biskupa. W filarze lewym pozostawiono wolne miejsce dla osadzenia uzupełniającego symbolu. Na ścianie frontowej powstającej części, po raz pierwszy w historii budynku, pojawia się element ozdobny. Umieszczony w centralnej części ściany między oknami pierwszej i drugiej kondygnacji. Jest nim medalion wykonany w kamieniu, zawierający symbol opatrzności.  Przeznaczenie obiektu nie ulega zmianie. Nadal jest to siedziba urzędu kanclerskiego i miejsce posiedzeń rajców miejskich. Znajduje się w nim również zarząd kluczy majątków biskupich. Jest to jednocześnie miejsce prowadzenia rozliczeń finansowych i operacji bankowych. Skutkuje to koniecznością posiadania skarbca, który w dalszym ciągu ma tu swoje miejsce. Do kamienicy siedziby urzędu kanclerskiego wiedzie jedno wejście, mieszczące się w ścianie południowej pod powstałymi podcieniami. W roku 1604, w przygotowane uprzednio miejsce w filarze lewym, wmontowane zostaje godło, przedstawiające postać św. Jana Chrzciciela. Umieszczenie krzyża na szczycie ściany frontowej kończy budowę. Ma to miejsce we wrześniu 1604 roku. Uroczystość poświęcenia budynku wprowadza urząd kanclerski w nowy etap jego służby. O wydarzeniu tym  pisze,  w liście skierowanym na Morawy, rezydent zakonu Jezuitów, gość księcia biskupa, opisując nie tylko samą uroczystość, ale i nowo powstały budynek. Dokument ten, zrządzeniem losu, znalazł się w Krakowie.

Zdawać by się mogło, że nie prędko obiekt ów zobaczy budowniczych. Jednakże takie przewidywania okazały się być płonne. Koniecznym bowiem stało  się uczynienie pomieszczeń jasnymi. W pomieszczeniach  przeznaczonych na archiwa nie przewidziano okien. Zrodziła się też nowa koncepcja uczynienia ze ściany frontowej miejsca propagowania zasad etycznych. Rok 1605 jest początkiem realizacji nowego założenia architektonicznego. Powstają nowe okna w pomieszczeniach poddasza, po trzy z każdej strony budynku. Filary otrzymują zmienioną kamieniarkę. W ścianie frontowej przygotowano pięć nisz dla osadzenia w nich kamiennych postaci. Zdjęto medalion z symbolem opatrzności. Zmieniają również swe dotychczasowe miejsca herby. Herb biskupi przeniesiony zostaje  z filara środkowego na szczyt łuku podcieni strony zachodniej. Sześcioliliowy herb zaś  ze szczytu filara prawego  -  na otynkowaną cześć ściany frontowej, nad filar. Godło przedstawiające postać św. Jana przeniesione zostaje z filara na ścianę frontową, symetrycznie do liliowego herbu. W linii dachu powstają dwa skrajne naroża, przewidziane do osadzenia na nich personifikacji.

W roku 1606 między oknami drugiej kondygnacji powstaje malowany medalion, przedstawiający Matkę Boską w różach, patronkę stołecznego miasta ziem św.Jana  - NISSY. W wykonanych niszach zostają osadzone, przybyłe w 1607 roku do miasta, alegoryczne postacie cnót. W niszy środkowej miejsce swe ma alegoria wiary. Poniżej, w niszy, umieszczono alegorię miłości. Niszę najwyższą w osi pionowej zajmuje alegoria nadziei. W osi poziomej, po stronie prawej,  umieszczono sprawiedliwość. Na narożniku miejsce swe ma personifikacja siły. Niszę po lewej stronie zajmuje mądrość. Towarzyszy jej, stojąc na narożniku, personifikacja umiaru. Całość zamyka postać Michała Archanioła, usytuowana na szczycie ściany frontowej. Rok 1607 wyczerpuje założenia architektoniczne dla urzędu kanclerskiego księstwa.

A.D. 2005 IN NISSA

Powrót do menu